آتشفشان

وقتی ماده ی مذاب به سطح زمین می رسد ، می گوییم عمل آتشفشانی رخ داده است . مواد مذاب از قسمت گوشته ی زمین بیرون می آیند وقسمتی از گوشته وپوسته را طی می کنند تابه سطح زمین برسند . ممکن است این عمل به آرامی یا همراه باانفجار صورت گیرد درحالت اول آتشفشان را آرام ودر حالت دوم ، انفجاری می گویند . آتشفشانهای آرام بیشتر دراقیانوسها قرار دارند ، مخروط آنها کم شیب است وگدازه ی روان دارند . اما آتشفشانهای انفجاری در قاره ها دیده می شوند . گدازه های آنها نسبت به نوع قبلی  ، روانی کمتری داردوپس ازخروج فورا جامد می شوند . درنتیجه ی این امر، مخروط مرتفعی بوجود می آید. علت انفجاردراین آتشفشانها ، بسته شدن دهانه توسط گدازه های قدیمی است که راه خروج رابرگازها می بندند.

قسمت های مختلف یک کوه آتشفشان

به مواد مذاب داخل زمین  ( ماگما ) می گویند . اگر این مواد به سطح زمین راه پیدا کنند وروی زمین جاری شوند ( گدازه ) نام می گیرند .

هر کوه آتشفشان از قسمتهای زیر تشکیل شده است :

1-    مجاری :  هر کوه آتشفشان چندین مجرا دارد که مواد مذاب ازاین مجراهاعبورکرده وبه سطح زمین می رسند .

2-   دهانه : هرکوه آتشفشان یک یا چنددهانه دارد که مواد مذاب آتشفشانی به صورت فوران از دهانه ی آتشفشان خارج می شوند .

3-  مخروط : براثر سردشدن موادمذابی که ازآتشفشان خارج می شود دراطراف دهانه مخروطی بوجود می آید که به آن مخروط آتشفشان می گویند . ( هر آتشفشان تنها یک مخروط دارد .)


موادخروجی آتشفشان

  درهنگام آتشفشان مواد مذاب ( ماگما ) به همراه گازها ومواد جامد مختلف با فشار زیاد از دهانه ی آتشفشان خارج می شوند.

1-    مواد جامد : این مواد اندازه های مختلفی دارند . کوچکترین ذرات راکه سبک وپودر مانند هستند ، خاکستر آتشفشانی گویند .

2-   مواد مایع (گدازه) : خصوصیات وظاهر گدازه ها به علت دارا بودن ترکیبات شیمیایی ودمای متفاوت ، در آتشفشانهای مختلف با هم تفاوت دارد. گدازه ها پس از خروج ممکن است قرمز (از شدت گرما ) زرد وسفید رنگ باشند . اما درسطح زمین به زودی سرد می شوند ورنگ تیره تری به خود می گیرند . به طور کلی گدازه هایی که سیلیس زیاد دارند غلیظ وآنهایی که آهن ومنیزیم زیاددارند ، روان اند .

3-  گازها : ازدهانه ی اغلب آتشفشانها مقادیر زیادی گاز کربن دی اکسید وگازهای دیگر مانندکربن منواکسید ، سولفید هیدروژن ، بخارآب و ... خارج می شود که درمیان آنها مقداربخار آب از همه بیشتر است . گازهای خروجی ازآتشفشانها اغلب سمی هستند . (به جز بخار آب ) واین گازهامی توانندسبب مرگ افرادقبل از خروج مواد مذاب  گردند .

میزان فعالیت آتشفشان

برا ی بیان میزان فعالیت آتشفشانها ازسه اصطلاح فعال ، نیمه فعال  وخاموش استفاده می کنند .

1-    آتش فشان فعال : آتشفشانی است که حتی در زمان مانیز گاهی آتشفشانی می کند . در کشور ما فعلا آتشفشان فعال وجود ندارد.

2-   آتش فشان نیمه فعال : به آتشفشانی گفته می شود که درفاصله زمانی نزدیک به عصر ما (نه درعصرحاضر) فعالیت داشته است وفعلا ازآن گاز وفشار خارج می شود . (تفتان دربلوچستان )

3-  آتش فشان خاموش : آتشفشانی خاموش است که فقط درزمانهای قدیم فعال بوده است . (دماوند)

 

چشمه های معدنی آب گرم

دراکثرمناطق آتشفشانی ایران ، چشمه های آب گرم وجوددارد. آبهای سطحی با نفوذدرشکستگی های نزدیک کوههای آتشفشان وبرخورد باسنگهای داغ ، گرمترشده ودرقسمتهای پایینی کوه به صورت چشمه های آب گرم نمایان می شوند. مسلما بانفوذ آبهای گرم از میان سنگها ، مقداری موادمحلول به انهاوارد می شود وبه آن ترتیب  چشمه های معدنی بوجود می آیند . مواد شیمیایی موجوددرچشمه های آب گرم باآب رود خانه ها تفاوت داردچون آب چشمه ها ازاعماق زمین بیرون می آیند .

انواع سنگهای آتشفشانی (آذرین )

1-    سنگهای آذرین بیرونی : مواد مذابی که به سطج زمین می رسند ودرسطح زمین سرد می شوند با سرعت سرد وسخت شده وتشکیل سنگهای آذرین بیرونی را می دهند . بلورهای تشکیل شده درداخل این سنگها چون زود سرد شده اند ریز وکوچکند : مانند سنگ پا وبازالت

2-   سنگهای آذرین درونی : موادمذابی که به سطح زمین نرسیده ودر مدت طولانی ، داخل زمین سرد وسخت شده اند دارای بلورهای بزرگ ودرشت هستندمانند گرانیت وسنگ خارا


آتشفشانهای ایران 

در  درحالی که رشته کوههای البرز ازسنگهای رسوبی تشکیل شده اند ،

    بلندترین کوه آتشفشان ایران ، یعنی دماوند ، دربین همین سنگهای رسوتی قراردارد .

ازمعروفترین کوههای آتشفشان ایران می توان :

سبلان دراستان اردبیل ، سهنددراستان آذربایجان شرقی وتفتان وبزمان دراستان سیستان وبلوچستان رانام برد . کوههای آتشفشان با ارتفاع کم را دربیشترنقاط کشور ازجمله جنوب بیجار،شمال قروه ،جنوب غربی یزد ، حوالی قوچان وشمال شرقی کرمان می توان مشاهده کرد .

منبع